فریتین چیست؟| اهمیت، علائم کمبود و روشهای افزایش آن
احتمالاً بارها درباره اهمیت وجود آهن در بدن شنیدهاید. آهن نقش بسیار حیاتی و کلیدی در انتقال اکسیژن از طریق جریان خون ایفا میکند. تمام اندامهای ما برای بقا و عملکرد درست خود به اکسیژن نیاز دارند. خستگی مفرط، بیحالی مداوم و ریزش موی بیدلیل از علائم اصلی کمبود آهن در بدن هستند. آیا تابهحال فکر کردهاید که آهن چگونه در بدن جابهجا و ذخیره میشود؟ بدن چگونه مطمئن میشود که همیشه به اندازه کافی آهن در دسترس دارد؟ اینجاست که پای فریتین به میان میآید. در این مقاله از سایت مانکن به زبان ساده توضیح میدهیم که فریتین چیست و چه اهمیتی دارد.
فریتین چیست؟
فریتین (Ferritin) نوعی پروتئین حیاتی است که وظیفه حل، ذخیره و آزاد کردن آهن را در زمانهای مورد نیاز بر عهده دارد. این پروتئین عمدتاً توسط سلولهای سیستم ایمنی (رتیکولواندوتلیال) و سلولهای کبد (هپاتوسیت) تولید میشود. فریتین بیشتر در کبد و مغز استخوان ذخیره میشود؛ اما بخش کوچکی از آن نیز در جریان خون شناور است. برای آنکه آهن ذخیرهشده به نقاط مختلف بدن برسد، فریتین با پروتئین دیگری به نام ترانسفرین (Transferrin) همکاری میکند. بنابراین:
- کاهش سطح فریتین به این معنی است که بدن ذخیره آهن کافی ندارد. در نتیجه، سلولها به دلیل کمبود اکسیژن به مرور کارایی خود را از دست میدهند و علائم کمخونی ظاهر میشود.
- افزایش بیشازحد فریتین نشاندهنده تجمع سمی و خطرناک آهن در بافتهاست که این وضعیت نیز عوارض جدی به همراه دارد.
اندازهگیری دورهای فریتین از طریق آزمایش خون، بهترین راه برای سنجش ذخیره واقعی آهن بدن و پیشگیری از مشکلات مرتبط با آن است.
آزمایش فریتین چیست و چرا انجام میشود؟
این آزمایش خون برای اندازهگیری میزان ذخایر آهن بدن انجام میشود و به پزشک کمک میکند تا کمبود یا تجمع بیشازحد آهن را تشخیص دهد. این آزمایش معمولاً زمانی تجویز میشود که نتایج آزمایش شمارش کامل خون (CBC) نشاندهنده کاهش هموگلوبین یا هماتوکریت باشد. همچنین فرد به دلیل شرایطی مانند بارداری، خونریزی شدید قاعدگی یا برخی بیماریها در معرض کمبود آهن قرار داشته باشد. در صورت وجود علائمی مانند خستگی، ضعف یا نشانههای مرتبط با کمبود یا افزایش آهن نیز پزشک آزمایش فریتین را برای بررسی دقیقتر وضعیت آهن بدن تجویز میکند.
شرایط آزمایش فریتین
تست فریتین بهتنهایی نیازی به ناشتایی ندارد؛ اما در صورت انجام همزمان با آزمایشات دیگر معمولا لازم است ناشتا باشید. مهمترین نکته آن است که حداقل سه روز قبل از رفتن به آزمایشگاه، مصرف هرگونه قرص یا مکمل حاوی آهن را قطع کنید. رژیم غذایی سرشار از آهن، انجام تمرینات ورزشی شدید، خونریزی قاعدگی، کشیدن سیگار و همچنین اهدا یا دریافت خون در روزهای منتهی به تست در نتیجه آزمایش اختلال ایجاد میکند. برای دستیابی به دقیقترین نتیجه، این آزمایش را صبح زود انجام دهید.
محدوده نرمال فریتین در آزمایش
محدوده طبیعی فریتین باتوجهبه آزمایشگاه و روش اندازهگیری کمی متفاوت است. به همین دلیل توصیه میشود محدوده مرجع (Reference Range) درجشده در برگه آزمایش خود را ملاک قرار دهید.
بهطور کلی محدوده طبیعی فریتین به صورت زیر است:
- زنان: ۱۵ تا ۲۰۵ نانوگرم بر میلیلیتر (ng/mL)
- مردان: ۳۰ تا ۵۶۶ نانوگرم بر میلیلیتر (ng/mL)
- کودکان ۶ ماه تا ۱۵ سال: ۱۲ تا ۱۴۰ نانوگرم بر میلیلیتر (ng/mL)
در نوزادان و شیرخواران، سطح نرمال فریتین با افزایش سن تغییر میکند و معمولاً در ماههای اول تولد بالاتر است. به عنوان مثال در شیرخواران زیر ۶ ماه، سطح فریتین ممکن است تا ۶۵۰ نانوگرم بر میلیلیتر نیز طبیعی باشد. محدوده دقیق طبیعی در این گروه سنی به سن کودک، روش اندازهگیری و معیارهای هر آزمایشگاه بستگی دارد. تفسیر نتیجه آزمایش فریتین باید با در نظر گرفتن شرایط فرد، علائم بالینی و سایر آزمایشها مانند هموگلوبین و آهن سرم انجام شود.
فرق فریتین با آهن و هموگلوبین چیست؟
تفاوت اصلی آهن، فریتین و هموگلوبین به کاربرد آنها در بدن و سرعتِ واکنش نشان دادنشان به کمبود آهن مربوط میشود. آهن (Serum Iron) مقدار آهنِ در حال گردش در خون را نشان میدهد و تحت تأثیر عواملی مانند تغذیه و زمان نمونهگیری نوسان میکند. درحالیکه «هموگلوبین» پروتئین اصلی درون گلبولهای قرمز است که به این آهن متصل میشود تا اکسیژن را به بافتها برساند. فریتین به عنوان انبار آهن، پروتئینی است که آهن را ذخیره میکند. میزان فریتین بسیار حساستر از هموگلوبین است. یعنی کمبود آهن در مراحل اولیه (زمانی که سطح هموگلوبین هنوز کاملاً طبیعی است و فرد به مرحله کمخونی نرسیده) خود را فقط در افت سطح فریتین نشان میدهد.
آزمایش آهن نشان میدهد در حال حاضر چه مقدار آهن در خون وجود دارد و هموگلوبین نشان میدهد خون تا چه اندازه میتواند اکسیژن را به بدن برساند. فریتین نیز نشان میدهد بدن چه مقدار آهن برای آینده ذخیره کرده است.
علائم پایین بودن فریتین
پایین بودن فریتین به معنای کاهش ذخایر آهن بدن است و در صورت عدم درمان به کمبود آهن و در نهایت کمخونی منجر میشود. به دلیل ضروری بودن آهن برای عملکرد طبیعی بسیاری از اندامها، کاهش فریتین علائم مختلفی در سراسر بدن ایجاد میکند.
شایعترین علائم کمبود فریتین عبارتاند از:
- خستگی و بیحالی؛
- ضعف و کاهش توان جسمی؛
- سرگیجه؛
- کاهش اشتها؛
- تنگی نفس؛
- تپش قلب یا افزایش ضربان قلب؛
- رنگپریدگی پوست؛
- ریزش مو و شکنندگی موها؛
- شکنندگی و ضعف ناخنها؛
- سردی یا بیحسی دستها و پاها؛
- کاهش تمرکز؛
- فراموشی؛
- تحریکپذیری؛
- وزوز گوش؛
- و سردرد.
علت پایین بودن فریتین
پایین بودن فریتین معمولاً به دلیل دریافت آهن ناکافی، از دست دادن خون یا اختلال در جذب آهن اتفاق میافتد. بااینحال در برخی افراد، بیماریهای زمینهای یا عوامل ژنتیکی نیز در کاهش ذخایر آهن نقش دارند. مهمترین دلایل پایین بودن فریتین عبارتاند از:
- رژیم غذایی کمآهن یا تغذیه نامناسب؛
- خونریزیهای شدید مانند قاعدگیهای طولانی یا خونریزی ناشی از آسیبدیدگی؛
- بارداری و افزایش نیاز بدن به آهن؛
- اختلال در جذب آهن مانند بیماری سلیاک یا برخی بیماریهای گوارشی؛
- برخی بیماریهای ژنتیکی یا مزمنِ تأثیرگذار بر جذب و ذخیره آهن؛
- مصرف زیاد چای و قهوه خصوصا همراه با وعدههای غذایی.
یکی از علل رایج تغذیه نامناسب، پیروی از رژیمهای غذایی غیر اصولی به منظور لاغری است. عدم دریافت درشتمغذیها و سایر مواد مغذی ضروری از طریق رژیم غذایی در دراز مدت به کمبودهای تغذیهای و مشکلات سلامتی جدی منجر میشود. توجه داشته باشید که کالری همه چیز نیست. برای اطمینان از دریافت درشتمغذیهای کافی در رژیم غذاییتان از مانکن کمک بگیرید.
وقت این رسیده بیشتر به بشقاب غذا توجه کنیم. کالری همه چیز نیست!
وقتی کالری شما مدیریت شد، این سوال پیش میاد که «من میتونم همه کالری روزانه رو از شیرینی تامین کنم؟»
پاسخ به این سوال خیر است! در بخش آنالیز بشقاب به شما خواهیم گفت که بهتر است به درشت مغذی (ماکروشماری) هم توجه داشته باشید.
اگر با ماکروشماری آشنایی ندارید لینک زیر را به شما پیشنهاد می کنیم.
آشنایی با ماکروشماریدرمان فریتین پایین
اگر آزمایش خون نشاندهنده پایین بودن سطح فریتین باشد، اولین کار بررسی وجود خونریزی اخیر است. پس از یک حادثه، جراحت یا دوره قاعدگی شدید و سخت معمولا سطح فریتین کاهش مییابد. در صورت عدم وقوع خونریزی، سایر علل احتمالی کاهش فریتین مورد بررسی قرار میگیرند. پس از شناسایی علت، درمان لازم برای افزایش سطح فریتین آغاز میشود. سطوح پایین فریتین اغلب با تجویز مکمل و تغییرات رژیم غذایی درمان میشود:
- مصرف مکملهای آهن، افزایش مصرف غذاهای غنی از آهن مانند گوشت قرمز برای درمان فریتین پایین ضروری است. همچنین ترک عادتهایی که جذب آهن را کاهش میدهند (مصرف بیشازحد چای، قهوه و سیگار کشیدن) اهمیت بسیاری دارد.
- پس از مصرف مکملهای آهن تجویزشده توسط پزشک حداقل تا ۲ ساعت از مصرف لبنیات خودداری کنید؛ زیرا مواد معدنی آنها مانند کلسیم و منیزیم جذب آهن را کاهش میدهد.
- توصیه میشود مکمل آهن را همراه با منابع غنی از ویتامین C (مانند آب پرتقال یا لیموترش) مصرف کنید؛ زیرا ویتامین C میزان جذب آهن در دستگاه گوارش را بهشدت افزایش میدهد.
- برای جلوگیری از ذخیره آهن بیشازحد در بدن حتماً دوز مکمل مصرفی خود را دقیقاً بر اساس تجویز پزشک مصرف کرده و از خوددرمانی پرهیز کنید.
علائم بالا بودن فریتین
علائم بالا رفتن فریتین که در اثر ذخیره بیشازحد آهن در بدن رخ میدهد، شامل موارد زیر است:
- خستگی مفرط، ضعف عمومی و بیحالی مداوم؛
- درد قفسه سینه و تپش قلب؛
- درد مفاصل (به خصوص در انگشتان دست و زانو)؛
- درد شکم (خصوصا در ناحیه کبد)؛
- کاهش وزن بیدلیل؛
- برافروختگی، تیرگی یا برنزه شدن رنگ پوست (بدون قرار گرفتن در معرض آفتاب)؛
- کاهش میل جنسی و اختلالات هورمونی؛
- مشکلات تمرکز، مه مغزی و ضعف حافظه؛
- و علائم مرتبط با افزایش قند خون (دیابت).
علت بالا بودن فریتین
افزایش سطح فریتین معمولاً به دلیل تجمع بیشازحد آهن در بدن رخ میدهد. بااینحال افزایش این فاکتور دلایل مختلف دیگری نیز دارد. علل شایع فریتین بالا عبارتاند از:
- هموکروماتوز (تجمع بیشازحد و ژنتیکی آهن در بدن)؛
- وجود التهاب مانند التهاب ناشی از عفونت، جراحی یا بیماریهای مزمن مثل آرتریت روماتوئید؛
- بیماریهای خودایمنی؛
- بیماریهای کبدی؛
- سرطان از جمله سرطانهای خون مانند لوسمی و لنفوم هوچکین؛
- چاقی؛
- پرکاری تیروئید (هایپرتیروئیدیسم)؛
- پورفیری (گروهی از بیماریهای آنزیمی مؤثر بر پوست و اعصاب)؛
- دریافت مکرر خون (تزریق مداوم خون)؛
- سوءمصرف الکل؛
- و مصرف بیشازحد مکملهای آهن.
درمان فریتین بالا
درمان فریتین بالا با تشخیص دقیق علت زمینهای آن شروع میشود. اگر یک بیماری خاص عامل بالا رفتن فریتین باشد، ابتدا باید آن مشکل درمان شود تا سطح فریتین به تدریج به حالت طبیعی بازگردد. بااینحال اگر علت آن عاملی غیر از بیماریهای زمینهای باشد، میتوانید با چند کار ساده جذب آهن در بدن را کاهش دهید.
روشهای موثر برای کاهش فریتین شامل موارد زیر هستند:
- تغییرات رژیم غذایی: افزایش مصرف مواد معدنی مانند کلسیم، منیزیم و روی (زینک) در کنار بالا بردن میزان مصرف چای و قهوه، جذب آهن را در بدن به شدت کاهش میدهد.
- ورزش مداوم: انجام تمرینات ورزشی طولانیمدت و منظم به کاهش ذخایر آهن بدن کمک میکند.
- قطع مکملها: در صورت بالا بودن فریتین، مصرف هرگونه مکمل آهن یا مولتیویتامینهای حاوی آهن باید فوراً و به طور موقت قطع شود. همچنین باید از مصرف بیشازحد ویتامین C همراه با غذا خودداری کنید.
- اهدای خون: اهدای مستمر و منظم خون یکی از موثرترین راهها برای کاهش طبیعی سطح آهن و فریتین در بدن است. البته این روش برای افرادی که به دلیل بیماریهای التهابی یا کبدی دچار فریتین بالا هستند و اضافه بار واقعی آهن ندارند، باید با احتیاط و تحت نظر پزشک انجام شود.
- فصد خون درمانی (فلبوتومی): در موارد انباشت آهن بسیار شدید (مانند بیماری هموکروماتوز)، پزشک روش «فلبوتومی درمانی» را تجویز میکند که مشابه اهدای خون است. فصد خون در مراکز درمانی و به عنوان یک پروتکل پزشکی منظم برای خارج کردن حجم مشخصی از خون انجام میشود.
- دارودرمانی: اگر اقدامات فوق برای کاهش سطح فریتین کافی نباشد، پزشک داروهای مخصوصی (مانند داروهای کیلیتکننده یا دفعکننده آهن مانند دفراسیروکس) را تجویز میکند. این داروها به آهن اضافی متصل شده و آن را از طریق ادرار یا مدفوع دفع میکنند. مصرف این داروها پس از نرمال شدن سطح فریتین و با نظارت پزشک قطع میشود.
فریتین و ریزش مو
فریتین مهمترین شاخص ذخایر آهن بدن است و کاهش آن بهطور مستقیم بر سلامت فولیکولهای مو اثر میگذارد. تأثیر فریتین بر ریزش مو معمولاً بهصورت ناگهانی ظاهر نمیشود؛ بلکه کاهش تدریجی ذخایر آهن به مرور زمان چرخه طبیعی رشد مو را مختل میکند. با پایین آمدن سطح فریتین، بدن تلاش میکند آهن موجود را برای عملکرد مطلوب اندامهای حیاتی مانند قلب و مغز حفظ کند. در نتیجه، فولیکولهای مو که برای ادامه فعالیت به آهن نیاز دارند، در اولویت پایینتری قرار میگیرند. این مسئله باعث ضعیف شدن چرخه رشد مو، نازکتر شدن تارهای مو و افزایش ریزش میشود. بنابراین حتی کمبود خفیف ذخایر آهن روی کیفیت و تراکم مو تأثیر میگذارد.
حرف آخر
در این مطلب از سایت مانکن به طور کامل با فریتین، سطوح نرمال و نقش آن در بدن آشنا شدیم. همچنین درباره علل فریتین بالا و پایین خون و روشهای درمان آن صحبت کردیم. اگر نتیجه آزمایش فریتین شما خارج از محدوده طبیعی است، بهجای تفسیر خودسرانه و خوددرمانی برای بررسی علت و انتخاب درمان مناسب با پزشک مشورت کنید.
سوالات متداول
- برای بالا بردن فریتین خون چه بخوریم؟
برای افزایش فریتین خون در برنامه غذایی روزانهتان از منابع سرشار از آهن مانند گوشت قرمز، جگر، عدس، لوبیا و اسفناج استفاده کنید. همچنین بهمنظور تقویت جذب آهن، این مواد غذایی را به همراه منابع ویتامین C مانند پرتقال یا فلفل دلمهای مصرف نمایید.
- آمپول فریتین چیست؟
آمپول آهن که گاهی به اشتباه آمپول فریتین نامیده میشود، یکی از روشهای سریع جبران کمبود آهن و بالا بردن سطح فریتین خون است. این درمان معمولاً برای افراد مبتلا به کمخونی شدید، بیماریهای گوارشی یا کسانی که جذب آهن پایینی دارند، توصیه میشود.
منابع: my.clevelandclinic.org،anadolumedicalcenter.com،mayoclinic.org/ ترجمه: طیبه جلایر
