تفاوت کمبود آهن و کم خونی چیست؟

در دنیای سلامت، اصطلاحات پزشکی مختلفی وجود دارند که شاید در نگاه اول مانند هم به نظر برسند. کمبود آهن و کم خونی، دو عبارت رایجی است که مطمئنا به گوش‌تان خورده است. اگر خسته و بی‌حال باشید، اولین تشخیص اطرافیان شما ابتلا به کم خونی یا کمبود آهن است. اکثر افراد تفاوت کمبود آهن و کم خونی را نمی‌دانند و آنها را به جای یکدیگر به کار می‌برند. آیا کمبود آهن همان کم خونی است؟ تفاوت فقر آهن و کم خونی چیست؟ اگر شما هم پاسخ این سوالات را نمی‌دانید، این مطلب از سایت مانکن را از دست ندهید. در ادامه به طور کامل توضیح می‌دهیم که کمبود آهن و کم خونی چه تفاوتی با هم دارند.

کمبود آهن چیست؟

پیش از بررسی تفاوت کمبود آهن و کم خونی بیایید با مفهوم کمبود آهن آشنا شویم. کمبود آهن زمانی اتفاق می‌افتد که ذخایر آهن بدن کاهش پیدا کند. آهن برای ساخت هموگلوبین ضروری است. هموگلوبین، پروتئینی در گلبول‌های قرمز است که اکسیژن را در سراسر بدن جابه‌جا می‌کند. بنابراین کمبود آهن به این معناست که بدن به اندازه کافی آهن ذخیره‌شده در اختیار ندارد. این وضعیت لزوماً به معنای کم‌خونی نیست؛ زیرا در برخی موارد علی‌رغم کاهش ذخایر آهن، هموگلوبین خون همچنان در سطح طبیعی باقی می‌ماند. اگر کمبود آهن ادامه پیدا کند و ذخایر آهن بدن به‌شدت افت کند، تولید هموگلوبین نیز دچار اختلال شده و در نهایت کم‌خونی فقر آهن ایجاد می‌شود.

علائم کمبود آهن

علائم کمبود آهن به‌آرامی ظاهر می‌شوند و در برخی موارد شبیه سایر مشکلات سلامتی به نظر می‌رسند. رایج‌ترین نشانه‌های کمبود آهن عبارت‌اند از:

• خستگی و ضعف؛
• رنگ‌پریدگی پوست؛
• شکنندگی یا تغییر شکل ناخن‌ها؛
• تنگی نفس؛
• ضربان قلب سریع؛
• سردرد؛
• اشکال در تمرکز؛
• احساس مداوم سرما؛
• میل غیرعادی به خوردن مواد غیرخوراکی مانند یخ یا خاک (پیکا)؛
• التهاب یا درد زبان؛
• ریزش مو؛
• و سرگیجه.

علت کمبود آهن

ذخایر آهن بدن همیشه در حال مصرف و جایگزینی هستند. در صورت کاهش ذخایر آهن بدن و عدم جایگزینی مناسب آنها کمبود آهن اتفاق می‌افتد. شاید فکر کنید که کمبود آهن به دلیل دریافت پایین آهن از رژیم غذایی ایجاد می‌شود؛ اما این مورد فقط یکی از دلایل احتمالی بروز این وضعیت است. علل شایع کمبود آهن شامل موارد زیر هستند:

•  خونریزی: خونریزی شدید قاعدگی، خونریزی‌های گوارشی و از دست دادن مقدار زیادی خون در اثر جراحی یا آسیب‌دیدگی
•  دریافت ناکافی آهن:عدم وجود آهن کافی در رژیم غذایی روزانه
•  جذب پایین آهن: ابتلا به بیماری‌ها و شرایطی که جذب آهن را مختل می‌کنند؛ مانند سلیاک، کرون و برخی مشکلات گوارشی، بعضی جراحی‌های معده و روده
•  افزایش نیاز بدن به آهن: در دوره‌های خاصی از زندگی مانند بارداری و رشد
•  التهاب طولانی‌مدت و بعضی بیماری‌های زمینه‌ای: به علت تغییر در نحوه استفاده و تنظیم آهن در بدن

پیروی از یک رژیم غذایی متعادل و سالم در جلوگیری از کمبود آهن نقش مهمی ایفا می‌کند. کالری دریافتی روزانه بسیار مهم است؛ اما کالری همه چیز نیست و دریافت درشت مغذی‌‌های کافی نیز اهمیت دارد. برای محاسبه دقیق میزان درشت مغذی‌های رژیم غذایی‌تان از مانکن کمک بگیرید.

تشخیص کمبود آهن

برای تشخیص کمبود آهن، پزشک وضعیت ذخایر آهن و نتایج آزمایش خون را در کنار علائم و شرایط فرد بررسی می‌کند. مهم‌ترین آزمایش‌های تشخیص کمبود آهن عبارت‌اند از:

• فریتین: مهم‌ترین آزمایش برای بررسی ذخایر آهن محسوب می‌شود. پایین بودن آن نشان‌دهنده کاهش ذخایر آهن بدن است.
• آهن سرم: مقدار آهن موجود در خون را نشان می‌دهد و باید در کنار سایر آزمایش‌های آهن تفسیر شود.
• اشباع ترانسفرین و TIBC: این آزمایشات به بررسی میزان آهن قابل ‌دسترس و نحوه انتقال آن در خون کمک می‌کنند.
• CBC: هموگلوبین و شاخص‌هایی مثل MCV را بررسی کرده و مشخص می‌کند که کمبود آهن به کم‌خونی رسیده است یا نه.
• آزمایش‌های تکمیلی: در صورت وجود التهاب، بیماری‌های مزمن یا نتایج نامشخص، آزمایش‌هایی مانند CRP یا گیرنده محلول ترانسفرین درخواست می‌شود.

درمان کمبود آهن

درمان کمبود آهن با هدف جبران ذخایر آهن بدن و پیدا کردن علت کاهش آن انجام می‌شود. درمان کمبود آهن به میزان کمبود، علت آن و شرایط فرد بستگی دارد. در کمبود خفیف آهن ممکن است اصلاح رژیم غذایی به‌تنهایی کافی باشد. بااین‌حال در کمبود شدید آهن، اصلاح رژیم فقط بخشی از روند درمان محسوب می‌شود. به طور کلی روش‌های درمان کمبود آهن شامل موارد زیر هستند:

• مصرف غذاهای سرشار از آهن: مصرف گوشت، ماهی، تخم ‌مرغ، حبوبات و سبزیجات برگ سبز به همراه منابع غذایی حاوی ویتامین C
• مکمل آهن: مصرف مکمل آهن خوراکی در موارد کمبود شدید آهن به مدت چند ماه
• درمان علت زمینه‌ای: رفع علت اصلی کمبود آهن مانند خونریزی، قاعدگی شدید یا اختلال جذب در کنار مصرف مکمل آهن
• آهن وریدی در برخی شرایط: دریافت آهن به صورت تزریقی در صورت غیرموثر بودن آهن خوراکی، عدم تحمل گوارشی یا اشکال در جذب آهن

کم خونی چیست؟

کم‌ خونی یا آنمی زمانی ایجاد می‌شود که مقدار هموگلوبین خون کمتر از حد طبیعی باشد. هموگلوبین پروتئینی درون گلبول‌های قرمز است که اکسیژن را از ریه‌ها به بافت‌های بدن می‌رساند. بنابراین وقتی هموگلوبین کافی در خون وجود نداشته باشد، اکسیژن‌رسانی به اندام‌ها کاهش پیدا می‌کند. کم‌ خونی با کمبود آهن یکسان نیست. کمبود آهن یکی از عواملی است که در موارد شدید به نوعی از کم‌ خونی، یعنی کم‌ خونی فقر آهن منجر می‌شود.

انواع کم خونی

کم‌خونی انواع مختلفی دارد و بر اساس علت ایجاد یا اختلالی که در تولید و عملکرد گلبول‌های قرمز ایجاد شده، دسته‌بندی می‌شود. برخی انواع کم خونی به خاطر کمبود مواد مغذی هستند؛ در‌حالی‌که بعضی دیگر در اثر بیماری‌ها، عوامل ارثی یا اختلال در تولید گلبول‌های قرمز ایجاد می‌شوند.

• کم‌ خونی فقر آهن: شایع‌ترین نوع کم خونی است و زمانی ایجاد می‌شود که بدن، آهن کافی برای ساخت هموگلوبین نداشته باشد.
• کم‌ خونی ناشی از کمبود ویتامین B12: ویتامین B12 برای ساخت و تقسیم طبیعی سلول‌های خونی ضروری است و کمبود آن، روند تولید گلبول‌های قرمز را مختل می‌کند. کم ‌خونی ناشی از کمبود ویتامین B12 زمانی رخ می‌دهد که بدن ویتامین B12 کافی برای تولید طبیعی گلبول‌های قرمز در اختیار نداشته باشد.
• کم‌ خونی ناشی از کمبود فولات: کمبود فولات در روند تولید گلبول‌های قرمز را اختلال ایجاد می‌کند و به کم ‌خونی منجر می‌شود.
• کم‌ خونی ناشی از بیماری‌های مزمن: برخی مشکلات مزمن سلامتی مانند بیماری‌های کلیوی، التهابی یا خودایمنی، تولید گلبول‌های قرمز را کاهش می‌دهند یا در نحوه استفاده بدن از آهن اختلال ایجاد می‌کنند.
• کم‌ خونی آپلاستیک: این نوع کم خونی در مقایسه با انواع قبل، نادر است. در این وضعیت، مغز استخوان توانایی کافی برای تولید سلول‌های خونی جدید را ندارد.
• کم‌ خونی همولیتیک: در این نوع کم خونی، گلبول‌های قرمز زودتر از زمان طبیعی از بین می‌روند؛ به‌طوری‌که بدن نمی‌تواند گلبول‌های قرمز کافی را جایگزین آنها کند.
• تالاسمی: در این اختلال خونی ارثی، بدن قادر نیست هموگلوبین را به‌طور طبیعی تولید کند. در نتیجه، گلبول‌های قرمز عملکرد نرمال خود را از دست می‌دهند و کم‌ خونی ایجاد می‌شود.
• کم‌ خونی داسی‌شکل: این بیماری ارثی، شکل گلبول‌های قرمز را تغییر می‌دهد و باعث می‌شود این سلول‌ها عملکرد طبیعی خود را به‌خوبی انجام ندهند و زودتر از بین بروند.

علائم کم خونی

علائم کم‌ خونی و کمبود آهن شباهت زیادی با هم دارند؛ اما همیشه یکسان نیستند. علائم کم‌ خونی در افراد مختلف، متفاوت است و به نوع کم‌ خونی، شدت آن و سرعت ایجاد بیماری بستگی دارد. کم‌ خونی خفیف معمولا در ابتدا علامت مشخصی ندارد؛ اما با کاهش بیشتر هموگلوبین معمولا علائم آشکارتر می‌شوند. شایع‌ترین علائم کم خونی شامل موارد زیر هستند:

• خستگی و کاهش انرژی؛
• ضعف و کاهش توان بدنی؛
• تنگی نفس به‌خصوص هنگام فعالیت؛
• تپش قلب یا ضربان نامنظم قلب؛
• رنگ‌پریدگی پوست؛
• سرگیجه یا احساس سبکی سر؛
• سردرد؛
• درد قفسه سینه خصوصا در کم ‌خونی شدید؛
• و سردی دست‌ها و پاها.

در بعضی انواع کم ‌خونی باتوجه‌به علت زمینه‌ای، علائم دیگری نیز دیده می‌شود.

علت کم خونی

اغلب افراد کمبود آهن را علت کم خونی می‌دانند؛ اما کم خونی دلایل مختلفی دیگری نیز دارد. شایع‌ترین علل کم خونی عبارت‌اند از:

• خونریزی شدید یا طولانی‌مدت مانند خونریزی قاعدگی یا خونریزی گوارشی؛
• تولید ناکافی گلبول قرمز به دلیل کمبود مواد مغذی مانند آهن، ویتامین B12 و فولات یا برخی مشکلات پزشکی؛
• برخی بیماری‌های مزمن به‌خصوص بیماری‌های کلیوی و التهاب طولانی‌مدت؛
• تخریب سریع گلبول‌های قرمز؛
• مشکلات مغز استخوان ؛
• و عوامل ارثی تاثیرگذار بر ساخت هموگلوبین یا گلبول‌های قرمز.

تشخیص کم خونی

درمان کم خونی

درمان کم‌ خونی به علت و شدت آن بستگی دارد. ابتدا باید مشخص شود کم‌ خونی به چه دلیلی ایجاد شده و سپس درمان متناسب با آن انجام شود. درمان کم خونی باتوجه‌به علت ایجاد آن شامل موارد زیر است:

• کم‌ خونی ناشی از کمبود آهن: درمان علت اصلی کمبود آهن و جبران آهن با مکمل
• کم ‌خونی ناشی از کمبود ویتامین: جبران کمبود ویتامین B12 و فولات از طریق مصرف مکمل
• کم‌ خونی ناشی از خونریزی: پیدا کردن منبع خونریزی و کنترل آن و سپس جبران خون از دست‌رفته
• کم‌ خونی مرتبط با بیماری‌های مزمن: درمان بیماری زمینه‌ای و در بعضی موارد استفاده از دارو برای افزایش تولید گلبول‌های قرمز
• کم‌ خونی شدید: آهن تزریقی یا انتقال خون

تفاوت کمبود آهن و کم‌ خونی چیست؟

همانطور که در بخش‌های بالا درباره فرق کمبود آهن و کم خونی توضیح دادیم، این دو اصطلاح یکی نیستند؛ هرچند ارتباط نزدیکی با هم دارند. کمبود آهن به معنای پایین آمدن ذخایر آهن بدن است و در مراحل اولیه بدون کم خونی اتفاق می‌افتد. اگر کمبود آهن ادامه پیدا کند و بدن آهن کافی برای ساخت هموگلوبین نداشته باشد، کم خونی ناشی از کمبود آهن ایجاد می شود. بااین‌حال کمبود آهن، تنها دلیل کم خونی (آنمی) نیست و کمبود ویتامین B12 یا فولات، بیماری‌های مزمن، خونریزی و برخی اختلالات خونی نیز می‌تواند باعث آن شود.

حرف آخر

در این مطلب از سایت مانکن با تفاوت کمبود آهن و کم خونی آشنا شدید. با وجود آنکه فقر آهن و کم خونی در زنان شایع‌تر است؛ اما مردان نیز به این مشکلات سلامتی مبتلا می‌شوند. بنابراین در هر سن و جنسیتی، توجه به علائمی مانند خستگی، ضعف، سرگیجه و رنگ‌پریدگی و پیگیری علت آنها اهمیت بسیاری دارد.

سوالات متداول

• چه بیماری هایی باعث کم خونی می‌شود؟

التهاب مزمن، مشکلات جذب روده، بیماری کلیوی و اختلالات مغز استخوان از شایع‌ترین بیماری‌های هستند که احتمال بروز کم خونی را افزایش می‌دهند.

•  آیا کمبود آهن همان کم خونی است؟

خیر. با وجود ارتباط نزدیک این دو اصطلاح با یکدیگر، هر یک مفهوم متفاوتی دارند. کمبود آهن همیشه با کم خونی همراه نیست. همچنین هر فرد مبتلا به کم خونی لزوما کمبود آهن ندارد.

•  آیا فقر آهن خطرناک است؟

فقر آهن معمولاً یک وضعیت اورژانسی و خطرناک نیست؛ اما نباید نادیده گرفته شود. کمبود آهن طولانی‌مدت یا شدید به کم‌ خونی فقر آهن منجر می‌‌شود و روی سلامت و عملکرد بدن تأثیر منفی می‌گذارد.

منابع: manhattancardiology.com،stellamattina.com/ ویراستار: طیبه جلایر