داروهای ضد افسردگی چه هستند؟ آشنایی با انواع، فواید، عوارض و نحوه مصرف آنها
افسردگی یکی از اختلالات شایع سلامت روان به شمار میرود. در این وضعیت، واکنش فرد به مشکلات و اتفاقات ناخوشایند معمولاً شدیدتر و طولانیتر از حد انتظار است و بر زندگی روزمره او تأثیر میگذارد. عوامل مختلفی مانند سابقه خانوادگی، تغییرات شیمیایی مغز، تجربههای ناخوشایند زندگی، برخی بیماریهای جسمی و مصرف بعضی داروها در بروز افسردگی نقش دارند. درمان این اختلال باتوجهبه شرایط فرد انجام میشود و در اغلب موارد از داروهای ضد افسردگی استفاده میشود. قرصهای ضد افسردگی انواع و کاربردهای مختلفی دارند. در ادامه این مطلب از سایت مانکن با انواع قرصهای ضد افسردگی، فواید و عوارض جانبی آنها آشنا میشوید.
داروهای ضد افسردگی چه هستند؟
داروهای ضد افسردگی، داروهای تجویزی هستند که برای درمان افسردگی و در برخی موارد، سایر اختلالات مرتبط با خلقوخو به کار میروند. افسردگی یک اختلال شایع و جدی است که وضعیت روحی، افکار، رفتار و سلامت روان فرد را تحت تأثیر قرار میدهد. علائمی مانند خستگی، احساس ناامیدی، نگرانی یا ترس، اختلال در خواب و تغییر اشتها از نشانههای شایع آن هستند. در موارد شدیدتر، افسردگی با افکار مربوط به خودکشی همراه میشود. داروهای ضد افسردگی با بهبود نحوه استفاده مغز از برخی مواد شیمیایی به تنظیم خلقوخو، بهبود پاسخ بدن به استرس و تقویت عملکرد روزمره کمک میکنند. انتخاب داروی مناسب به عواملی مانند شدت علائم، شرایط جسمی، سایر داروهای مصرفی و سابقه پاسخ فرد به درمان بستگی دارد.
داروهای ضد افسردگی چگونه عمل میکنند؟
مانند بسیاری از داروها و روشهای درمانی هنوز بهطور دقیق مشخص نیست که داروهای ضد افسردگی چگونه اثر میکنند. بررسیها نشان میدهد که این داروها بر فعالیت برخی مواد شیمیایی در مغز تأثیر میگذارند. این مواد که انتقالدهندههای عصبی نام دارند، پیامها را از یک سلول عصبی به سلول دیگر منتقل میکنند. سروتونین و نورآدرنالین از مهمترین انتقالدهندههای عصبی هستند که تحت تأثیر داروهای ضد افسردگی قرار میگیرند.
اثر داروهای ضد افسردگی بر مغز فراتر از تغییرات ساده شیمیایی است. شواهد موجود نشان میدهد این داروها:
- نحوه واکنش بدن به استرس را تغییر میدهند.
- به بهبود الگوهای فکری منفی کمک میکنند.
- از آسیب به سلولهای مغزی جلوگیری میکنند.
- در برخی موارد در ترمیم سلولهای مغزی آسیبدیده نقش دارند.
انواع داروهای ضد افسردگی
داروهای ضد افسردگی در گروههای مختلفی قرار میگیرند و هر گروه به شیوه متفاوتی بر مواد شیمیایی مغز اثر میگذارد. تفاوت در نحوه عملکرد این داروها باعث میشود پزشک باتوجهبه علائم، شرایط جسمی، داروهای مصرفی و پاسخ فرد به درمان، گزینه مناسب را انتخاب کند. مهمترین انواع داروهای ضد افسردگی عبارتاند از:
۱.مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI)
SSRIها با افزایش میزان سروتونین در مغز به بهبود خلق و کاهش علائم افسردگی کمک میکنند. این داروها معمولاً در مقایسه با بسیاری از داروهای ضد افسردگی قدیمیتر، عوارض قابلتحملتری دارند و اغلب یکی از گزینههای اولیه درمان محسوب میشوند. فلوکستین، پاروکستین، سرترالین، سیتالوپرام و اسسیتالوپرام در این گروه قرار میگیرند.
۲. مهارکنندههای بازجذب سروتونین و نوراپینفرین (SNRI)
این داروها میزان سروتونین و نوراپینفرین را در مغز افزایش میدهند. این مواد در تنظیم خلق، پاسخ بدن به استرس و میزان هوشیاری نقش دارند. دولوکستین، ونلافاکسین، دزونلافاکسین و لوومیلناسیپران از داروهای گروه SNRI هستند.
۳. داروهای ضد افسردگی سهحلقهای (TCA)
داروهای سهحلقهای با افزایش سطح سروتونین و نوراپینفرین به بهبود علائم افسردگی کمک میکنند؛ اما روی بخشهای دیگری از مغز و بدن نیز تأثیر میگذارند. به همین دلیل معمولاً عوارض بیشتری نسبت به بسیاری از داروهای جدیدتر دارند و اغلب زمانی مورد استفاده قرار میگیرند که سایر گزینهها اثربخشی کافی نداشته باشند. ایمیپرامین، نورتریپتیلین، آمیتریپتیلین، دوکسپین و دزیپرامین در این گروه قرار میگیرند.
۴. مهارکنندههای مونوآمین اکسیداز (MAOI)
MAOIها با مهار آنزیمی به نام مونوآمین اکسیداز، از تجزیه برخی مواد شیمیایی مغز جلوگیری میکنند و در نتیجه سطح آنها را افزایش میدهند. این داروها به دلیل احتمال بروز عوارض جدی و تداخل با برخی مواد غذایی و داروها معمولاً زمانی تجویز میشوند که درمانهای دیگر نتیجه مطلوبی نداشته باشند. ترانیلسیپرومین، فنلزین و ایزوکاربوکسازید در این گروه قرار دارند. هنگام مصرف برخی MAOIها باید محدودیتهای غذایی خاصی را رعایت کرد؛ زیرا غذاهای سرشار از تیرامین مانند بعضی پنیرها و مواد غذایی تخمیرشده میتوانند با این داروها تداخل خطرناکی ایجاد کنند. سلژیلین نیز از داروهای این گروه است که به شکل چسب پوستی عرضه میشود.
۵. داروهای ضد افسردگی غیرمعمول
داروهای این گروه در دستههای اصلی دیگر جای نمیگیرند و هرکدام مکانیسم اثر متفاوتی دارند. این داروها با تأثیر بر یک یا چند انتقالدهنده عصبی، به کاهش علائم افسردگی کمک میکنند. ترازودون، میرتازاپین، ورتیوکستین، ویلازودون و بوپروپیون در این دسته قرار دارند. بوپروپیون در مقایسه با بسیاری از داروهای ضد افسردگی، عوارض جنسی کمتری دارد.
۶. آنتاگونیستهای گیرنده NMDA
این داروها با مسدود کردن گیرندههای N-methyl-D-aspartate (NMDA) در مغز عمل میکنند و نسبت به بسیاری از داروهای ضد افسردگی معمول، اثر سریعتری دارند. پزشکان معمولاً زمانی از این داروها استفاده میکنند که درمانهای دیگر به اندازه کافی مؤثر نبوده باشند. برخی از این داروها در مراکز درمانی و تحت نظارت پزشک تجویز میشوند.
گاهی پزشک برای افزایش اثر درمان، داروی دیگری را به داروی ضد افسردگی اضافه میکند یا دو دارو را با هم ترکیب میکند. این روش که «درمان تقویتی» نام دارد، در برخی افراد و با توجه به پاسخ آنها به درمان به کار میرود. آریپیپرازول، کوئتیاپین و لیتیوم از داروهایی هستند که در برخی افراد برای تقویت اثر درمان ضد افسردگی به کار میروند.
کاربرد داروهای ضد افسردگی
داروهای ضد افسردگی معمولاً برای افسردگی خفیف تجویز نمیشوند؛ اما در بزرگسالان مبتلا به افسردگی متوسط تا شدید، یکی از گزینههای درمانی به شمار میروند. در چنین شرایطی، علائم افسردگی باعث کاهش قابلتوجه کیفیت زندگی فرد میشوند و فعالیتهای روزمره او را تحت تأثیر قرار میدهند. داروهای ضد افسردگی بهتنهایی یا همراه با رواندرمانی مورد استفاده قرار میگیرند.
در کودکان و نوجوانان، مصرف این داروها معمولاً توصیه نمیشود؛ مگر آنکه افسردگی به درمانهای دیگر پاسخ نداده باشد یا شدت بالایی داشته باشد. پزشکان داروهای ضد افسردگی را برای برخی مشکلات دیگر نیز تجویز میکنند؛ از جمله:
- اختلالات اضطرابی و حملات پانیک؛
- اختلال وسواس فکری-عملی (OCD)؛
- اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)؛
- برخی اختلالات خوردن؛
- و درد مزمن.
۴ فواید داروهای ضد افسردگی
داروهای ضد افسردگی به کاهش علائم افسردگی و بهبود عملکرد فرد در زندگی روزمره کمک میکنند. البته میزان اثربخشی آنها به نوع دارو، شدت علائم و پاسخ بدن هر فرد بستگی دارد و معمولا چند هفته طول میکشد تا اثر درمان بهطور کامل مشخص شود. مصرف درست داروهای ضد افسردگی در اثربخشی آنها نقش موثری دارد. برای آشنایی با رایجترین اشتباهات عین مصرف، مطلب ۸ اشتباه رایج هنگام مصرف داروهای ضد افسردگی را بخوانید.
مهمترین فواید داروهای ضد افسردگی شامل موارد زیر هستند:
۱.کاهش علائم افسردگی: داروهای ضد افسردگی در کاهش علائمی مانند احساس غم و ناامیدی و بهبود وضعیت روحی فرد موثر هستند.
۲. بهبود عملکرد روزمره: با کاهش علائم افسردگی، توانایی فرد برای انجام فعالیتهای روزمره و حفظ ارتباط با دیگران افزایش مییابد. هدف از درمان علاوه بر کاهش علائم، کمک به فرد برای بازگشت به فعالیتهای روزمره و تقویت عملکرد روزانه است.
۳. کمک به بهبود خواب و اشتها: اختلال در خواب و تغییر اشتها از علائم شایع افسردگی هستند که در روند درمان بهبود پیدا میکنند. به گفته مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) ، این علائم در برخی افراد حتی پیش از بهبود خلقوخو تغییر میکنند.
۴. کاهش علائم اضطراب: برخی داروهای ضد افسردگی برای درمان اختلالات اضطرابی نیز استفاده میشوند. این داروها در شرایطی مانند اضطراب فراگیر، حملات پانیک و اضطراب اجتماعی به کاهش علائم کمک میکنند.
درمان افسردگی فقط به مصرف دارو محدود نمیشود. پیروی از یک سبک زندگی سالم و فعالیت بدنی منظم در کنار داروهای ضد افسردگی، به کاهش علائم و بهبود روند درمان کمک میکند. اگر به دنبال یک برنامه ورزشی استاندارد و متناسب با شرایط خود هستید، از مانکن کمک بگیرید.
برنامههای ورزشی بهروز و هدفمند
ارائه تمرینات مبتدی تا حرفه ای در بخش برنامه و تمرینات ورزشی به تفکیک نواحی بدن و نوع تمرین از دیگر قابلیت های مانکن است. با کمک این بخش می توانید ورزش روزانه خود طبق تصاویر متحرک و راهنمای صوتی انجام دهید، همچنین مقدار کالری سوزانده شده در ورزش به صورت خودکار در کالری های سوزانده شده شما ثبت خواهد شد.
برای دریافت اطلاعات بیشتر و نصب برنامه روی لینک زیر بزنید.
شـروع کنیدانتخاب داروی ضد افسردگی مناسب
داروهای ضد افسردگی مختلفی وجود دارند که از نظر نحوه اثر و عوارض با یکدیگر متفاوت هستند. پزشک در هنگام انتخاب داروی مناسب، شرایط هر فرد و عوامل مختلفی را در نظر میگیرد، از جمله:
- علائم و نشانههای افسردگی: نوع علائم افسردگی در انتخاب داروی مناسب نقش مهمی دارد. بهعنوان مثال اگر فرد دچار اختلال خواب باشد، دارویی با خاصیت آرام بخش گزینه مناسبتری به شمار میرود.
- عوارض احتمالی دارو: عوارض داروهای ضد افسردگی با یکدیگر و از فردی به فرد دیگر متفاوت است. عوارضی مانند خشکی دهان، تهوع، افزایش وزن یا مشکلات جنسی در برخی افراد آزاردهنده هستند و ادامه درمان را دشوار میکنند.
- سابقه پاسخ به دارو در اعضای خانواده: نحوه پاسخ یکی از بستگان نزدیک مانند والدین یا خواهر و برادر به یک داروی خاص میتواند در انتخاب داروی مناسب برای فرد مفید باشد. همچنین اگر دارویی در گذشته برای فرد مؤثر بوده، احتمال زیادی دارد که دوباره نتیجه مطلوبی ایجاد کند.
- تداخل با سایر داروها: بعضی داروهای ضد افسردگی با داروهای دیگر تداخل دارند و عوارض جدی ایجاد میکنند. به همین دلیل پزشک، داروها و مکملهای مصرفی فرد را پیش از شروع درمان بررسی میکند.
- بارداری یا شیردهی: مصرف داروهای ضد افسردگی در دوران بارداری و شیردهی بر اساس مقایسه فواید درمان با خطرات احتمالی انجام میشود. برخی داروها در این دوران مناسب نیستند و انتخاب گزینه مناسب باید با نظر پزشک صورت گیرد.
- سایر بیماریها و شرایط جسمی یا روانی: بعضی داروهای ضد افسردگی در افراد مبتلا به بیماریهای خاص مناسب نیستند؛ درحالیکه برخی دیگر میتوانند همزمان به بهبود مشکلاتی مانند اضطراب یا درد مزمن کمک کنند.
- هزینه و پوشش بیمه: قیمت دارو و میزان پوشش بیمه نیز در انتخاب گزینه مناسب تأثیر دارد. در صورت وجود نمونه ژنریک (نسخه ارزانرت همان دارو) میتوان درباره اثربخشی و هزینه آن با پزشک یا داروساز مشورت کرد.
تداخل داروهای ضد افسردگی
داروهای ضد افسردگی با برخی داروها، مکملها و مواد غذایی تداخل دارند و باعث افزایش عوارض یا تغییر اثر دارو میشوند. بنابراین پیش از شروع درمان، پزشکتان را از تمام داروها و مکملهای مصرفی خود مطلع کنید. رایجترین تداخلات دارویی قرصهای ضد افسردگی شامل موارد زیر هستند:
- مصرف همزمان داروهای ضد افسردگی با یکدیگر: ترکیب برخی داروهای ضد افسردگی با یکدیگر، خطر عوارض جدی از جمله سندرم سروتونین را افزایش دهد. این موضوع در مورد MAOIها اهمیت بیشتری دارد. مصرف این داروها همراه با اغلب داروهای ضد افسردگی به بروز واکنشهای خطرناک منجر میشود. همچنین هنگام تغییر از یک داروی ضد افسردگی به داروی دیگر به خصوص MAOIها، در اغلب موارد باید بین قطع داروی قبلی و شروع داروی جدید فاصله زمانی مشخصی رعایت شود. این فاصله به نوع دارو بستگی دارد و باید توسط پزشک تعیین شود.
- داروهای مؤثر بر سروتونین: برخی داروهای ضد درد مانند ترامادول با داروهای ضد افسردگی تداخل دارند. بعضی داروهای میگرن مانند تریپتانها نیز همین مشکل را ایجاد میکنند. لیتیوم و برخی داروهای دیگر نیز میتوانند سطح سروتونین را افزایش دهند. مصرف همزمان این داروها ریسک سندرم سروتونین را افزایش میدهد.
- داروهای رقیقکننده خون و مسکنهای ضدالتهابی: مصرف همزمان برخی داروهای ضد افسردگی خصوصا SSRIها و SNRIها با داروهای ضدانعقاد، داروهای ضدپلاکت یا مسکنهای ضدالتهابی غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن و دیکلوفناک، ریسک خونریزی را افزایش میدهد.
- داروهای آرامبخش و خوابآور: مصرف برخی داروهای ضد افسردگی همراه با داروهای آرامبخش مانند بنزودیازپینها خوابآلودگی و سایر عوارض ناشی از اثرات آرامبخشی را افزایش میدهد.
- داروهای قلبی: برخی داروهای ضد افسردگی با داروهای مؤثر بر ضربان قلب یا سایر داروهای قلبی تداخل ایجاد میکنند. بهعنوان مثال مصرف SSRIها در کنار داروهایی که بر ریتم قلب اثر میگذارند، باید با احتیاط بیشتری انجام شود.
- داروهای گیاهی و مکملها: برخی مکملها یا فرآوردههای گیاهی نیز با داروهیا ضد افسردگی تداخل دارند. به عنوان مثال تداخل مکمل یا گیاه علف چای (گل راعی) با برخی داروهای ضد افسردگی، خطر بروز عوارضی مانند سندرم سروتونین را افزایش میدهد.
- الکل: مصرف الکل همراه با برخی داروهای ضد افسردگی به تشدید خوابآلودگی، سرگیجه و سایر عوارض منجر میشود و در بعضی افراد علائم افسردگی را بدتر میکند.
نحوه قطع داروهای ضد افسردگی
قطع داروهای ضد افسردگی برای برخی افراد دشوار است؛ درحالیکه بعضی میتوانند این داروها را بهراحتی کنار بگذارند. بااینحال قرصهای ضد افسردگی نباید بهطور ناگهانی قطع شوند و معمولاً لازم است دوز آنها بهتدریج کاهش پیدا کند.
علائم قطع یا ترک دارو معمولاً چند روز پس از کاهش یا قطع مصرف ظاهر میشوند و شامل موارد زیر هستند:
- سردرد؛
- سبکی سر؛
- تهوع؛
- اختلال در خواب؛
- دیدن خوابهای بسیار واقعی یا ترسناک؛
- احساساتی شبیه شوک الکتریکی در بدن (زَپ)؛
- و تغییرات سریع خلقوخو، از جمله اضطراب و تحریکپذیری.
اگر علائم افسردگی چند هفته یا چند ماه پس از قطع دارو دوباره ظاهر شوند، احتمالاً به بازگشت بیماری اصلی مربوط هستند؛ نه علائم قطع دارو.
عوارض داروهای ضد افسردگی
قرصهای ضد افسردگی مانند سایر داروها عوارض جانبی ایجاد میکنند.عوارض داروهای ضد افسردگی به نوع دارو و شرایط فرد بستگی دارد. بیشتر این عوارض خفیف هستند و معمولاً پس از چند هفته با عادت کردن بدن به دارو کاهش مییابند.
عوارض SSRIها و SNRIها
مصرف داروهای گروه SSRI و SNRI با عوارض زیر همراه است:
- بیقراری، لرزش یا اضطراب؛
- تهوع یا استفراغ؛
- سوءهاضمه یا معده درد؛
- اسهال یا یبوست؛
- کاهش اشتها؛
- سرگیجه؛
- تاری دید؛
- خشکی دهان؛
- تعریق؛
- اختلال خواب یا خوابآلودگی؛
- سردرد؛
- کاهش میل جنسی؛
- و اختلال در ایجاد یا حفظ نعوظ در مردان.
عوارض NASSAها
عوارض این دسته از داروهای ضد افسردگی تا حد زیادی شبیه SSRIها است. بااینحال این داروها میتوانند باعث خوابآلودگی و افزایش وزن شوند و معمولاً مشکلات جنسی کمتری ایجاد میکنند.
عوارض داروهای سهحلقهای
داروهای سهحلقهای (TCA) معمولا عوارض زیر را ایجاد میکنند:
- خشکی دهان؛
- تاری دید خفیف؛
- یبوست؛
- دشواری در دفع ادرار؛
- خوابآلودگی؛
- سرگیجه؛
- افزایش وزن؛
- تعریق بیش از حد (خصوصا در شب)؛
- و اختلال در ریتم قلب مانند احساس تپش قلب یا افزایش ضربان قلب.
عوارض MAOIها
داروهای MAOI کمتر از سایر گروههای ضد افسردگی تجویز میشوند و معمولاً تحت نظر پزشک متخصص مورد استفاده قرار میگیرند. دلیل اصلی این مسئله، نیاز به رعایت رژیم غذایی خاص و پرهیز از مواد غذایی سرشار از تیرامین است؛ زیرا رعایت نکردن این محدودیتها باعث افزایش خطرناک فشار خون میشود. اگر عوارض دارو بیش از چند هفته ادامه پیدا کرد یا تحمل آنها دشوار شد، بدون قطع خودسرانه دارو با پزشک مشورت کنید.
عوارض جدی داروهای ضد افسردگی
اغلب افراد داروهای ضد افسردگی را بهخوبی تحمل میکنند؛ اما در برخی موارد احتمال بروز عوارض جدی وجود دارد. در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید:
- افزایش افکار یا رفتار آسیب به خود: در افراد زیر ۲۴ سال خصوصا در شروع مصرف دارو یا پس از تغییر دوز ممکن است افکار آسیب به خود افزایش پیدا کند.
- سندرم سروتونین: این عارضه نادر اما جدی زمانی رخ میدهد که میزان سروتونین در بدن بیشازحد افزایش یابد. گیجی، سفتی عضلات، تب و تشنج از علائم احتمالی آن هستند.
- افزایش خطر خونریزی معده: مصرف SSRIها احتمال خونریزی معده را افزایش میدهد؛ خصوصا زمانی که همراه با داروهای مسکن ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAID) ها مصرف شوند.
- هیپومانیا: در افراد مبتلا به اختلال دوقطبی، داروهای ضد افسردگی باعث افزایش غیرطبیعی خلقوخو، انرژی یا میزان فعالیت میشوند.
- تغییر سطح سدیم خون: داروهای ضد افسردگی در برخی افراد سطح سدیم خون را تغییر میدهند. پزشک در صورت نیاز این وضعیت را با آزمایش خون بررسی میکند.
حرف آخر
داروهای ضد افسردگی برای کمک به درمان مشکلات سلامت روان مانند افسردگی و اضطراب توصیه میشوند. در این مطلب از سایت مانکن با انواع داروی ضد افسردگی، کاربردها، فواید و عوارض جانبی احتمالی آنها آشنا شدید. باتوجهبه احتمال تداخل دارویی و تأثیر شرایط و بیماریهای زمینهای بر انتخاب گزینه مناسب، هرگز این داروها را بدون تجویز پزشک مصرف نکنید.
سوالات متداول
- آیا داروهای ضد افسردگی اعتیادآور هستند؟
داروهای ضد افسردگی معمولاً اعتیادآور نیستند و مانند موادی مثل الکل یا نیکوتین، میل شدید به مصرف یا احساس سرخوشی ایجاد نمیکنند. بااینحال در برخی موارد بدن به دارو وابسته میشود و قطع ناگهانی آن علائم قطع ایجاد میکند. به همین دلیل دوز دارو باید با نظر پزشک و بهتدریج کاهش یابد.
- مدت زمان تأثیر داروهای ضد افسردگی چقدر است؟
داروهای ضد افسردگی معمولاً بلافاصله اثر نمیکنند و حدود ۴ تا ۸ هفته زمان ببرد تا تأثیر آنها بهطور کامل مشخص شود. در صورت عدم مشاهده بهبودی یا بروز عوارض آزاردهنده پس از چند هفته، موضوع را با پزشکتان در میان بگذارید.
- پرمصرفترین داروی ضد افسردگی چیست؟
SSRIها پرمصرفترین گروه داروهای ضد افسردگی هستند. سرترالین در بسیاری از کشورها یکی از پرکاربردترین داروهای این گروه به شمار میرود.
- بهترین قرص ضد افسردگی بدون عوارض کدام است؟
هیچ داروی ضد افسردگیای کاملاً بدون عارضه نیست. در اغلب موارد SSRI ها به دلیل عوارض قابلتحملتر جزء گزینههای اولیه درمان هستند. بااینحال انتخاب بهترین داروی ضد افسردگی به شرایط فرد، علائم و احتمال بروز عوارض بستگی دارد.
منابع: nhs.uk،my.clevelandclinic.org،mayoclinic.org/ ویراستار: طیبه جلایر
